Rozdział II

Rodzina Bukowskich

Pochodzenie rodziny Bukowskich, których pamiętniki są tematem niniejszej pracy, podaje Emil Antoni Bukowski, autor najstarszego rękopisu: “Emil Antoni Bukowski dwojga imion Bukowski herbu Ossorya, zapisany w księdze szlachty w Kielcach pod lit. B. Nr 22 za N. 6777” .
Herb Ossorya w źródłach pisanych pojawia się po raz pierwszy w zapisce sądowej z 1395 r., najstarsza pieczęć pochodzi zaś z dokumentu unii horodelskiej z 1413, należała ona do Mikołaja z Korabiewic; następna pochodzi dopiero z 1501 r. a pieczętował się nią Mikołaj Mikosza z Krakowa, mistrz sztuk. Ci sami autorzy podają tak opis herbu “W polu czerwonym na piaście koła bez górnego dzwonu złotego zaćwieczony taki sam krzyż. W klejnocie nad hełmem w koronie trzy pióra strusie.” .
J. Szymański w “Herbarzu średniowiecznego rycerstwa polskiego” podaje też zawołania jakie wiązano z tym herbem: Szarza, Hosoryja, Osoryja, i wyjaśnia: Osoryja (Hosoryja) – zawołanie i nazwa nierozpoznane, ale być może przezwiskowa, jeśli wywodzić od osoryja – pszczołojad, ptak drapieżny (Słownik Staropolski, V, s. 659, por. Brükner: Słownik etymologiczny, s. 383) Szarza – zawołanie i nazwa być może przezwiskowa, jeśli wywodzić od szarza – szarzyzna, szare płótno (Linde: Słownik języka polskiego, V, s. 556) .
Herbem Ossorya pieczętowały się rody zamieszkałe głównie w ziemi krakowskiej, lubelskiej sandomierskiej i sieradzkiej; m in. rodami wymieniona jest hrabiowska rodzina Bukowskich . 
Herbarze wymieniają kilka rodów Bukowskich pieczętujących się równymi herbami i tak Boniecki podaje:
“Nazwiska tego jest domów sześć, różnych używających herbów. Z nich znani są Bukowscy h. Bończa, Jastrzębiec i Ossorya, a wiadomem jest tylko o Bukowskich h. Ossorya, że z Bukowa z ziemi sanockiej wyszli.” Uruski dodatkowo podaje Bonieckich herbu Poraj, oraz Szeliga .
Interesujący nas ród Ossorya Bukowskich wywodzi się od Jerzego, dziedzica dóbr Bukowe (1466). Był on jak podaje A. Boniecki czwartym synem Mikołaja Czeszka z Tyrnawy, sędziego sanockiego dziedzica dóbr: Grabownicy, Rytarowic i Bukowego. Jerzy miał trzech synów i córkę. Synowie jednego z nich Mikołaja Dojdzbana przyjęli nazwisko Mysłowskich. Nazwisko Bukowskich pozostało w rodzinie drugiego syna Dersława ożenionego z córką Pełki z Zakutyna. Miał on dwóch synów Hieronima i Jerzego zwanych Dzierzkami zostali oni jedynymi dziedzicami rodzinych dóbr Bukowo spłaciwszy wcześniej swoich braci stryjecznych. Rodzina Cieszków Bukowskich pochodzi od trzeciego brata Jana ożenionego z Zofią Mrochowską a następnie z nieznaną z nazwiska Małgorzatą pozostawił córkę Katarzynę oraz trzech synów Jana łaźniczego królewskiego w 1503 r., Jerzego zwanego Jerzykiem, który był dziedzicem Jasiowa w Ziemi sanockiej (1508 r.) oraz Piotra Cieszków Bukowskiego .
Boniecki wymienia dwóch Bukowskich żyjących w XVII wieku nie podając imion ojców oraz dzieci są to: Stanisław, który podpisał z ziemią przemyską elekcję króla Michała oraz Franciszek, będący w 1699 r. wojskim sanockim .
W herbarzach Niesieckiego i Uruskiego wymieniony jest nieznany z imienia Bukowski, który z Heleną Leszczyńską miał córkę Barbarę Kobielską i dwóch synów Konstantego ożenionego z Sobolewską, małżeństwo ich pozostało bezdzietne , oraz Karola, który piastował urząd wojskiego sanockiego w 1715 r. Niewykluczone, że ojcem ich był wymieniony wyżej Franciszek piastujący to samo stanowisko co Karol.
Karol miał dwie żony żony Zofię Rossowską, Annę Wisłocką (wg. Uruskiego i Bonieckiego) K. Niesiecki podaje jeszcze jedną Trembeską z który miał czterech synów Pawła – jezuitę, Kazimierza łowczego i sędziego grodzkiego sanockiego a od 1724 roku sędziego ziemskiego sanockiego, oraz Józefa chorążego sanockiego w 1720 r. tak o nim pisze Uruski: “Józef, chorąży sanocki 1720 r., strażnik polny wojskowy, regimentarz partyi ukraińskiej; walcząc w konfederacyi tarnogrodzkiej 1716 r. jako rotmistrz, odznaczył się chlubnie w kilku potyczkach, a gdy pod Tarnowem wojsko konfederackie pobite zostało od wojsk saskich, zebrawszy 80 ludzi, z nimi powstrzymywał jakiś czas oddział nieprzyjacielski i dał czas swoim do odwrotu; wysłany od hetmana Józefa Potockiego przeciwko buntującemu się chłopstwu na Ukrainie, rozgromił je w kilku potyczkach i jednego z ich przywódców, nazwiskiem Tarasa, wziął do niewoli” . Tenże Józef miał żonę lub żony bo każdy z herbarzy wymienia inne imię i nazwisko i tak K. Niesiecki podaje Barbarę Gumowską, A. Boniecki – Barbarę z Lipskich, a Ursuski Teresę Romer. Natomiast wszystkie wymieniony herbarze zgadzają, że miał on tylko córkę Franciszkę zamężną z Mikołajem Rejem, kasztelanem zawichostskim.
Najmłodszym bratem w/w był Jan, który kolejno piastował następujące urzędy 1756 – wojskiego sanockiego; 1761 – cześnika sanockiego; 1968 podczaszego sanockiego a następnie stolnika sanockiego.
W osiemnastym wieku żyli jeszcze dwaj Bukowscy: Jan podpułkownik wojsk koronnych (1732 r.) i Józef, podkomorzy sanocki (1777 r.). A. Boniecki, który ich wymienia nie podaje czyimi byli synami.
Herbarze wymieniają jeszcze Jana chorążego owruckiego (1730), który z żoną Eleonorą Żabicką miał syna Ignacego, który jak podaje A. Boniecki: “został fligel-adiutantem królewskim 1766 r., (Kancl. 31 r. 122), a w 1768 r. otrzymał konsens królewski na wykupienie starostwa osieckeigo z rąk Przyłubskiego (Kancl. 37 f. 72). Ignacy, był posłem sanockim w 1768 r.” .
Wymieniony jest też Jerzy który w 1752 r. był kasztelanem sanockim z żoną Jadwigą odrzywolską miął 3 córki oraz 3 synów Antoniego Michala i Franciszka. Dwaj młodsi Michał i Franciszek otrzymują tytuł hrabiowski austriacki od cesarza Józefa II w 1764 r., ponieważ interesująca nas gałąź rodziny Bukowskich zamieszkała w Królestwie tytułu szlacheckiego nie używała nie będę dokładnie opisywać ich potomstwa.
S. Uruski wymienia linię rodziny osiadłą w Małopolsce wywodzi ją od Stefana dziedzica dóbr Błonie w województwie Sandomierskim. Pisze, że pozostawił syna Józefa, ożenionego z Anną Porawską, z którą miał 3 synów: Jana Nepomucena dziedzica wsi Swoszowice, wylegitymowanego ze szlachectwa w Królestwie Polskim w 1848 r., Franciszka, oraz Beniamina. Franciszek ożeniony z Teklą Ślaską mieł 2 synów Jana Feliksa dziedzica wsi Klucza w woj. Olkuskim oraz Ignacego ożenionego z Kątkowską, z którą miał syna Wincentego urzędnika w Warszawie. Beniamin zaś z żoną Anną Jaworską miał syna Karola dziedzica Wronowic.
Uruski wymienia jeszcze Kazimierza i jego synów Józefa i Karola (1811), oraz Jakuba łowczego sanockiego, Ignacego komornika ziemskiego sanockiego, Macieja, Kazimierza, Jana i Mateusza, którzy zostali wylegitymowani w Galicji w 1782 roku.
W tym miejscu zaczynają się trudności w ustaleniu z której gałęzi rodziny Bukowskich pochodzą autorzy omawianych pamiętników.
Emil Antoni Bukowski podaje że “Urodziłem się w Broniszowie w roku 1843 z ojca Andrzeja Bukowskiego i Teofili z Żwanów. (...) Dziad mój Jan Nepomucen miał duże dzierżawy oraz posiadał na własność wieś Swoszowice w dekanacie Szkalbimierskim. Babka z domu Kuszewska. (...) wcześniej odnośnik do Jana Nepomucena ojca Andrzeja, że był z Bartłomieja i Teresy Pierściorowskiej i po ojcu miał imiona Ignacy Andrzej. I tu mamy pierwszą nieścisłość z herbarzami Jan Nepomucen jest wymieniony ale jako syn Józefa i Anny Porawskiej a wnuk Stefana dziedzica dóbr Błonie. W żadnym z herbarzy nie występuje imię Bartłomiej (?).
Jeszcze inaczej jest to przedstawione w tablicy genealogicznej Cieszków Bukowskich h. Ossorya opracowanej przez Tadeusza Bukowskiego w 1988 r. Wg tego źródła wspomniany już Bartłomiej (?) z żoną Teresą Pierściorowską miał 4 synów Stanisława, który według przekazów rodzinnnych brał udział w bitwie pod Somosierrą (brak potwierdzenia historycznego – nie jest wymieniony na liście uczestników bitwy w książce R.Bieleckiego “Samosierra”-KN) , Piotra, który zginął w Ameryce, Jana (lub Jana Nepomucena wymienionego wyżej) dziedzica Swoszowic i Józefa. oraz córkę Emilię Zakrzewską. Jan w ż. Kuszewską z Poniatowskich miał 5 dzieci 4 synów i córkę Emilię, która wyszła za Józefa Dobrzańskiego. Synowie to:

  1.  Władysław, dziedzic Swoszowic ożeniony z Teresą Dobrzańską miał sześcioro dzieci:jednego syna Edmunda i pięć córek, za udział w powstaniu styczniowym skonfiskowano mu majątek a jego samego wywieziono na Sybir skąd wrócił jako starzec(w 1904r) i zamieszkał u córki Teodozji Tuhan-Baranowskiej w Kielcach.Zmarł w 1906 roku i pochowany w Kielcach.

  2. Andrzej Ignacy dzierżawca majątku Broniszów a, następnie zakupił od swojego szwagra Józefa Dobrzańskiego Michałowice.w którychBukowscy gospodarzyli przez 3 pokolenia. Ożeniony z Teofilą ze Żwanów miał dwoje dzieci: Emila Antoniego autora najstarszego z cytowanych w pracy pamiętników i Kamilę, która wyszła za swego ciotecznego brata Józefa Dobrzańskiego z Budziszowic, najbliższego sąsiada Michałowic.

  3.  Aleksander ożenionego z Zenowicz. Emil Bukowski tak o nim pisze: “Aleksander Bukowski ożeniony z panną Zenowicz jako wychodzień być w Paryżu (czyżby udział w powstaniu? Przyp. K. Nurkowski) potem zajmował posadę u Potockiego w Staszowskich dobrach jako kasyer. Człowiek nadzwyczaj przyjemny ale przy tem miał ciągłe pretensje do rodziny, że gorzej stoi. Żona dziwaczka w najwyższym stopniu, co się też odbiło na ich dwojgu dzieciach. Stać i Aleksandra – pełni pretensji urojonych i pozrywali z rodziną. Staś jest na Ukrainie w cukrowni jako wykwalifikowany chemik” . Zofia Bukowska podaje iż wspomniany wyżej Stanisław był dyrektorem fabryki porcelany w Korcu na Wołyniu . 
    W Tablicy genealogicznej wykonanej przez Tadeusza Bukowskiego wymieniony jest jeszcze jeden syn Andrzeja, Jacek, który brał udział w kampanii węgierskiej gen. J. Bema .

Wspomniany już wcześniej Emil Antoni Bukowski ożenił się ze swoją o stryjeczną siostrą, córką Jana Nepomucena Bukowskiego i Zofii Jakubowskiej dziedziców majątku Mąkocice. W swoim pamiętniku podał dużo wiadomości na temat rodziny i jej pochodzenia oraz opisał warunki prowadzenia gospodarstwa ziemiańskiego w drugiej połowie XIX wieku i na początku XX. na terenie zaboru rosyjskiego. Zmarł w 1912. Miał trzech synów i córkę Jadwigę, która zmarła w drugim roku życia. Synowie to:

  1.  Karol, właściciel majątku Cieszkowy. Urodzony w Michałowicach 10 marca 1871 roku zmarł 21 sierpnia 1954 roku w Nysie i został pochowany na tamtejszym Cmentarzu Komunalnym. Po maturze w gminazjum im .Jana III Sobieskiego studiuje w Studium Rolniczym Uniwersytetu Jagiellońskiego(student nr 1) .W 1902 roku poślubił Janinę(1881-1979)córkę Józefa Ryszkiewicza h.Świnka (powstańca 1863) i Heleny z Maciejowskich, właścicieli majątku Kąpiołki k/Wolbromia w pow.olkuskim.W 1909 roku kupuje część Cieszków,a po sprzedaży Grabówki-folwarku danego mu przej ojca, kupuje resztę majątku Cieszkowy. W latach 1912-1914 pełnił funkcję sędziego w Skalbmierzu, a po ojcu Emilu jest delegatem Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. Był założycielem kółko rolnicze w Czarnocinie i tutejszej Kasy Stefczyka . W 1916-1917 we dworze w Cieszkowach obozują drużyny skautowe z Zagłębia Dąbrowskiego. W 1933 roku przekazuje folwark najstarszemu synowi Tadeuszowi-360 mórg,w tym10 mórg ogrodu i 20 mórg lasu. Janina Ryszkiewicz ,żona Karola, autorka następnego z wymienionych w pracy pamiętników rodziny Bukowskich. Opisane w nim są lata dziecięce spędzone w Kąpiołkach, pensja dla dziewcząt, na której pobierała nauki w Krakowie oraz lata spędzone już po zamążpójściu, życie we dworze w Cieszkowach w czasach I wojny światowej, w okresie międzywojennym, w wielkim skrócie przedstawiona II wojna oraz lata tułaczki po utracie majątku w wyniku reformy rolnej. Pamiętnik ten ma formę gawędziarską wiele w nim anegdot opisów poszczególnych członków rodziny. 

  2. Jan Rafał ożeniony z młodszą siostrą wyżej wymienionej Janiny Zofią Ryszkiewicz. Mieszkali dość długo w Kąpiołkach majątku Ryszkiewiczów a po śmierci Emila Antoniego Bukowskiego przejęli majątek w Michałowicach. Zofia z Ryszkiewiczów Bukowska to autorka następnego z wykorzystywanych w pracy pamiętników. Najbardziej “naukowe” składają się z 6 części podaje ich poszczególne tytuły: 1) Ryszkiewiczowie, Maciejowscy – wzmianka o Burchardach ; 2) Wołowscy i Rodzina z Wołowskich pochodząca. Babka i jej Rodzina. Wieczorkiewoczowie. Dane rodzinne źródeł stanu cywilnego; 3) Moje lata dziecinne i Młodość. Kąpiołki; 4) Lata moje dziecinne i młodość. Kąpiąłki – Pensja. 5) Dzieciństwo – Kąpiołki – Rodzice; 6) Rodzina Bukowskich. W pisaniu niniejszej pracy najwięcej danych czerpano z części 6.

  3. Stefan artysta malarz ożeniony z Molly Schltze także malarką.

Kamil i Janina Bukowscy mieli czworo dzieci: córkę Helenę Ziobrowską i trzech synów:

  1. Tadeusza, urodzonego 15 października 1904 roku w Grabówce, w gminie .Czarnocin, zmarłego w 1995 roku Świętochłowicach. Uczył się w Szkole handlowej w Będzinie, a później w Kielcach zamienionej w 1918 roku w Państwowe Gimnazjum Matematyczno-Przyrodnicze im.Jana Śniadeckiego. W połowie lipca 1920 roku jako uczeń piątej klasy, wraz ze swoim rówieśnikiem bratem stryjeczno-ciotecznym Jaremą wstępuje na ochotnika do 4 p.p.Legionów w Kielcach. Choć brakowało im trzy miesiące do ukończenia 16 lat, obaj walczą na kresach wschodnich. Jarema przy obsłudze karabinu maszynowego zostaje poważnie ranny, natomiast Tadeusz zostaje dwa razy lekko ranny. Przed Bożym Narodzeniem 192O roku zostają zwolnieni, otrzymując odznaki „Stanęli w Potrzebie”. Po maturze w Kielcach w l.1924-30 kończy Wydział Rolny UJ i odbywa służbę wojskową w Szkole Podchorążych Artylerii Konnej we Włodzimierzu Wołyńskim, a następnie w 4 DAK w Suwałkach. Następnie pracuje w ognisku kultury rolnej w Sielcu k/Skalbmierza, później w majątku Dembiany Wiślickie , jako plenipotent, a w 1933 przejmuje od ojca Karola rodzinny majątek w Cieszkowach., gdzie gospodaruje do 1945 roku. Ożeniony w 1936 roku-ślub w kościele pod wezwaniem. św. Jakuba w Probołowicach z Wandą Malisz, córką nauczycieli ze Śląska. Bierze udział w kampanii wrześniowej 1939 roku. Po wkroczeniu wojsk radzieckich wyrzucony z majątku i osadzony w więzieniu w Pińczowie. Tadeusz jest autorem następnego i najobszerniejszego pamiętnika, w którym dokładnie opisuje okres dzieciństwa spędzonego w Cieszkowach, lata szkolenie i studenckie, służbę wojskową, oraz trudne lata podnoszenia z upadku rodzinnego majątku. W ostatniej części zatytułowanej “Przełom” opisuje swoje losy po zakończeniu II wojny światowej. Tadeusz także jest autorem tablicy genealogicznej Rodu Cieszyk Osoria Bukowskich. oraz opracowania ”Dzieje szkoły w Cieszkowach”.

  2. Jan Nepomucen który ukończył Państwową Wyższą Szkołę Budowy Maszyn im. Wawelberga w Warszawie. Jedyny do tej pory żyjący przedstawiciel tego pokolenia rodziny Bukowskich.

  3. Jacek zmarły jako dziecko w wieku 4 lat. Pochowany na cmentarzu parafialnym w Probołowicach.

Jan i Zofia z Ryszkiewiczów mieli dwóch synów:

  1. Jerzego (1902-1982) – autora jeszcze jednego pamiętnika. A właściwie jak sam pisze: „Postanowiłem naszej rodzinnej opowieści nie rozpoczynać niejako samoistnie ale prowadzić ją na tle i we wplecenia w “Notatki Rodzinne” (pamiętnik matki Zofii Bukowskiej- przyp.KN). Niektóre wątki rozwijam. Inne jak dom moich Rodziców i ich życie, prawie nie dotknięte w zeszytach mojej matki, piszę tak jak je widziałem” .

  2. Jeremiego Andrzeja, który urodził się w Kąpiołkach 23.10.1904 r - zm.1981, ożeniony z Krystyną z Hensoldtów, był z wykształcenia ekonomistą, zatrudnionym do 1939 roku w papierni w Kluczach k/Olkusza. Po II wojnie światowej wraca do tego zakładu, a następnie do emerytury był v-ce dyrektorem Fabryki Maszyn Górniczych ”Famur” w Katowicach - Piotrkowicach. Ochotnik w wojnie 1920 r. Pochowany na cmentarzu w Olkuszu .