Rozdział I

Przeszłość administracyjna gminy Czarnocin ze szczególnym uwzględnieniem XX w.

Aktualna struktura przestrzenna naszego kraju to efekt procesów osadniczych, które przebiegały na ziemiach polskich w okresie tysiąclecia państwa polskiego. Na obszarze historycznej Ziemi Sandomierskiej i bardziej interesującego nas Ponidzia zachowały się liczne ślady osad i grodzisk, które są widomym znakiem najstarszego osadnictwa na tych ziemiach. Wynikało to przede wszystkim z faktu, że były to tereny pełne bogatych, lessowych ziem gdzie zaludnienie należało do największych w ówczesnej Polsce. Pochodną procesów osadniczych, które zachodziły na interesujących nas obszarach stanowiły podziały administracyjne. Granice tych ziem wyłoniły się wpierw w postaci stref granicznych, które ulegały zmianom w miarę intensyfikacji procesów osadniczych, dopiero później przyjmując formę granic linearnych. Wśród historyków nie ma jednolitych ustaleń odnośnie zagadnienia podziału terytorialnego naszego państwa w jego wczesnym kształcie. Przyjmuje się, że wczesnofeudalna Polska do XII w. dzieliła się na siedem prowincji, które z kolei dzieliły się na okręgi grodowe zwane kasztelaniami. Ziemie wchodzące w skład obecnego województwa świętokrzyskiego podzielone były pomiędzy prowincję sandomierską i prowincję krakowską. Prowincja sandomierska graniczyła od południowego-zachodu i zachodu z prowincją krakowską, od północy z prowincją sieradzko-łęczycką i mazowiecką, natomiast od wschodu i południowego wschodu z księstwami ruskimi. Terytorium prowincji sandomierskiej obejmowało ziemie położone na północy do rzeki Radomki, zaś na południu przekraczało dolną Wisłę i San. Wątpliwości historyków budzi zasięg prowincji sandomierskiej w kierunku zachodnim a zwłaszcza położenie kasztelanii wiślickiej. Sama Wiślica uważana jest za jeden z najstarszych w Polsce ośrodków wczesnomiejskich zaś kasztelania wiślicka w źródłach pisanych już występuje od 1217 r. Jedni historycy sytuują kasztelanię wiślicką w prowincji krakowskiej, inni zaś w prowincji sandomierskiej. Przed 1138 r .miała ona wchodzić wraz z kasztelanią czechowską i małogoską w skład prowincji krakowskiej. Okres rozbicia Polski na dzielnice sprawił, że obie prowincje uzyskują rangę samodzielnych dzielnic przy czym ich terytoria ulegają poważniejszym zmianom. Książe Kazimierz Sprawiedliwy powołuje w latach 1166-1173 samodzielne księstwo wiślickie, które obejmuje swym zasięgiem kasztelanię wiślicką i prawdopodobnie kasztelanie czechowską i połaniecką . W roku 1173 to księstwo zostało połączone z księstwem sandomierskim i już weszło na stałe w skład dzielnicy sandomierskiej. W okresie panowania Władysława Łokietka dawne terytoria dzielnicowe uzyskują nazwę ziemi ,które w XV wieku zaczęto nazywać województwami. Wtedy to powstaje nazwa Małopolski, dla określenia ziemi sandomierskiej i krakowskiej. Natomiast XIV wiek jest wiekiem utraty znaczenia przez kasztelanie. Na ich miejsce powstają powiaty na których powstanie miała główny wpływ organizacja sądów ziemskich-dodajmy że powiaty w województwie krakowskim pojawiły się wiek później niż na Sandomierszczyźnie. Kasztelanowie utracili swoje znaczenie-realna władza przeszła w ręce starostów grodowych, zaś tytuły kasztelańskie stały się urzędami tytularnymi.
Interesujące nas ziemie weszły w skład powiatu wiślickiego w województwie sandomierskim, oprócz którego powstały powiaty: sandomierski, pilzneński, chęciński, radomski, opoczyński oraz ziemia stężycka. 
Taki układ terytorialno-administracyjny przetrwał do czasów rozbiorów Polski.
W 1772 roku Austria zajęła część ziem województwa sandomierskiego jak i krakowskiego, w tym prawobrzeżną część powiatu wiślickiego. Drugi rozbiór nie uszczuplił powyższych terenów, dopiero w trzecim rozbiorze Austriacy zajęli pozostałe ziemie w/w województw. Zajęte przez zaborcę tereny zostały podzielone na cyrkuły, a po utworzeniu Księstwa Warszawskiego weszły w jego skład.
Na terenie byłych województw sandomierskiego i krakowskiego utworzono dwa departamenty: radomski i krakowski. Tereny nas interesujące weszły w skład powiatu skalbmierskiego . Po okresie napoleońskim, postanowieniem z 16 stycznia 1816 roku wprowadzono nowy podział administracyjny. W miejsce departamentów zostały utworzone województwa, które podzielono na obwody, a te na powiaty. Wcześniej, bo już 23 lutego 1809 roku jeszcze w okresie istnienia Księstwa Warszawskiego jego administrator książę Fryderyk August wydał dekret o powołaniu administracji samorządowej szczebla gminnego. 
Wprowadzał on władzę wójta pod nadzorem prefekta powiatowego. W 1816 roku władze Królestwa Polskiego rozbiły zbiorową gminę na małe jednowioskowe obszary.
Znikły też departamenty, w których miejsce powołano województwa, podzielone na obwody, te zaś na powiaty. Wójtami wspomnianych gmin zostali właściciele wsi lub osoby przez nich upoważnione. Na mapy powróciły województwo sandomierskie oraz województwo krakowskie.
W dalszym ciągu istniał powiat skalbmierski, który teraz wchodził w skład obwodu miechowskiego, należącego do województwa krakowskiego. W 1837 roku nazwa województwa została zastąpiona nazwą guberni, a zamiast komisji wojewódzkich powstały rządy gubernialne z gubernatorami na czele. W 1841 roku ukazem z dnia 15 czerwca została zmieniona nazwa z guberni krakowskiej na gubernie kielecką .
Konsekwencją tegoż było powstanie Rządu Gubernialnego Kieleckiego, a rok później obwody zostały przemianowane na powiaty, natomiast powiaty na okręgi.
Ostatecznie powstanie gminy zostało uregulowane ukazem carskim z 19 lutego 1864 roku, o urządzeniu gmin wiejskich. Przepisy te przetrwały z niewielkimi zmianami do I wojny światowej. Władze kajzerowskie nie wprowadzały istotnych zmian z mocą ustawy, które dopiero zostały wprowadzone na mocy dekretu z 1918 roku, kiedy to powołano rady gminne na trzyletni okres działalności . Istotną zmianą w administrowaniu państwem była wprowadzona 23 marca 1933 roku ustawa o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego . Na mocy tej ustawy rada gminy była w dalszym ciągu organem stanowiącym i kontrolującym, a wójt wespół z zarządem gminy stał się ciałem zarządzającym. Taki stan rzeczy przetrwał do częściowych zmian administracyjnych , które w 1939 roku wprowadziły władze hitlerowskie. 

Wieś Czarnocin - w ujęciu historycznym

Nazwa Czarnocin, jej etymologia należy do typowych nazw dzierżawczych. Oznacza to bardzo starą miejscowość, której nazwa pochodzi od jakiegoś właściciela. Mógł istnieć jakiś legendarny Czarnota, będący autochtonem, tutejszym chłopem od którego wzięła się powyższa nazwa. Istniejąca we wsi, przechowywana z pokolenia na pokolenie legenda powiada o trzech siostrach ,z których jedna zbudowała kościół, druga pałac a trzecia tzw. kopiec. Naturalnie wszystkie te obiekty - poza zburzonym na początku lat 80-tych obecnego stulecia-po dziś dzień istnieją, stanowiąc charakterystyczne dla wioski obiekty zabytkowe. Pierwsze źródłowe informacje na temat Czarnocina zostały zamieszczone w dokumentach kościelnych, pochodzących z 1326 roku, gdy funkcję plebana pełnił ks.Wincenty , gdzie na obszarze prepozytury wiślickiej był wymieniony jako jeden z pięciu dekanatów tj. Czarnocin, Kije, Książnice, Bolesław i Dębica. Czarnocin był najmniejszym z tychże, a jego położenie mieściło się między rzekami Nidą a Nidzicą. Ks. Jan Wiśniewski powołując się na Theinera Augusta podaje, że do dekanatu Czarnocińskiego należały następujące parafie: Dzierążnia, Stradów,
Pełczyska, Młodzawy, Chroberz, Probołowice, Kazimierza Mała, Sokolina, Działoszyce i Czarnocin . Podstawą erygowania i bytowania średniowiecznej parafii było istnienie beneficjum. Był to warunek sine qua non jej istnienia. Na owo uposażenie składały się: ziemia, dziesięciny i daniny wiernych . Ustalono, że dochodem parafii w Czarnocinie była suma 4 grzywien ,natomiast dziesięcina kmieca przeznaczana była dla prepozyta wiślickiego. Jan Długosz w swojej” Liber beneficiorum” podaje informacje, że w Czarnocinie znajduje się kościół parafialny zbudowany w 1360 roku przez Ottona, prepozyta gnieźnieńskiego i kanclerza królestwa polskiego, szlachcica herbu Lis. 
Ks. Jan Wiśniewski podaje, że: (...)”w połowie XV wieku dziedzicem był Mikołaj Długosz, herbu Wieniawa, syn Jana dziedzica Bąbelna i Udorza, które to majątki dziedziczył i Mikołaj po ojcu, zaś Słaboszów i Czarnocin po stryju Januszu, który został zabity w dniu Bożego Ciała 1482r.na plebanji w Słaboszowie, dokąd przyjechał z Nieszkowa. Zabójcą –pisze autor powołując się na herbarz Bonieckiego - był Piotr Piechota, sąsiad z Dziaduszyc (...) W XV w do parafji należą wioski: Czarnocin, Tropowice, Makarzowice - (prawdopodobnie dzisiejsze Mękarzowice - KN), należą do Jana Długosza, senjora, Budziszowice(L.B.II.415) Stworzowice (str.22) - ( być może dzisiejsze Swoszowice-KN). W XVI w. Kościół w Czarnocinie został sprofanowany (może czasowo był w rękach Arjan) przez Pawła Secygniowskiego. Wizyta Kazimierskiego wspomina” Od profanacji kapłani czasowo przebywający, nabożeństwo odprawiają.
W XVII w. pisali się z Cz. Czarnoccy herbu Lis. Samuel Czarnocki z Czarnocina, miecznik krakowski, ożeniony z Zofją Dembińską (Dip.monas.Cl.Tumbae 133). Herbarze wyprowadzają Czarnockich, herbu Lis, z Czarnocina od XIV w. do XVIII w. Czemu o nich Długosz nie pisze, że mieli Czarnocin - niewiadomo.” 
Tyle, o Czarnocinie napisał niezmordowany badacz zabytków polskiego chrześcijaństwa. A powracając do faktu, przemilczenia Czarnockich jako właścicielach Czarnocina przez Jana Długosza, być może trafiamy na ślad jakiegoś ówczesnego sporu między tymi rodzinami. Może to stanowić dla historyka-mediewisty fascynujące zagadnienie badawcze. Wybitny historyk Stanisław Inglot natomiast podaje, że w dekanacie czarnocińskim pobierana była dziesięcina z 3 całych wsi i jednej wsi częściowej o wartości 42 grzywien. tj.Brzegi, Kwaszyn i Sokolniki - (być może jest to dzisiejsza Sokolina- KN.) Brak bliższych informacji w tym względzie wybitny historyk wyjaśnia: ”(...) wobec braku dokładniejszych danych przyjąłem w tej części pracy, która traktuje o dziesięcinach, podział miejscowości dziesięcinnych biskupich według archidiakonatów i na obszarze tych mieszczących się prepozytur i diakonatów (...) miejscowości dziesięcinne biskupie, podobnie jak majątki ziemski, były porozrzucane na znacznym terytorium, jakie obejmowała diecezja krakowska, bo poza nią tak miejscowości dziesięcinne, jak i majątki ziemskie biskupie nie wychodziły.” W latach 1376-1462 włodarzami Czarnocina są Czarnoccy, herbu Lis następnie Piotrasz z Wierzbicy, który pisał się też z Mikluszowic, Mikołaj zwany Kaczarek, następnie właścicielami Czarnocina zostali Tarnowscy. W 1440 roku Otto Plechowski miał uposażyć probostwo gruntem. Źródło to podaje, że Czarnocin jest to wieś i folwark w powiecie pińczowskim, tam też znajdowała się siedziba gminy i parafii. 
Czarnocin położony był o 56 wiorst od Kielc, o 20 wiorst od Pińczowa, o 10 wiorst od Działoszyc i o 8 wiorst od Skalbmierza. Czarnocin położony jest na drodze z Działoszyc do Wiślicy. Posiada kościół parafialny, murowany i szkołę gminną. Akt erekcyjny kościoła z 1808 r. spłonął. Wioska liczyła 37 domów, w których mieszkało 250 mieszkańców. W wiosce istniał folwark liczący 455 mórg, parafia i szkoła gminna. Parafia należała do dekanatu pińczowskiego, a wcześniej do skalbmierskiego. Liczyła ona 1 164 dusze. 
Folwark Czarnocin wynosił 455 mórg, a mianowicie: grunta orne i ogrody liczyły 372 mórg, łąk było 33 morgi, pastwisk 3 morgi, a nieużytków i placów było 47 mórg. W folwarku znajdowały się 4 budynki murowane, i 5 drewnianych.
Natomiast wieś Czarnocin liczyła 38 gospodarstw, które posiadały razem 239 mórg gruntów ziemi . Już w XIX wieku jako dziedzic Czarnocina występuje Piotr Rożyński, który jest budowniczym już nie istniejącego pałacu, który posiadał 11 komnat na parterze i 3 na poddaszu. Następnymi właścicielami Czarnocina według „Kroniki Czarnocina” byli Edmund Stępkowski, Rudzki, Zubrzycki, Kazimierz Hempel, Julian Kędziorski, Czapuczyński, Meryn Moszek i Józef Moszkowski .
W 1937 r. folwark Czarnocin nabył Jan Stanisław Slaski, syn Juliusza Grzymały Slaskiego, który był właścicielem dobrze prosperującego, pobliskiego Broniszowa w gminie Kazimierza Wielka .
W przededniu I wojny światowej ”Spis obywateli ziemskich Królestw a Polskiego, Litwy i Rusi” wymienia następujących ziemian zamieszkujących gminę Czarnocin Emil Bukowski z Michałowic Pińczowskich, Karol Bukowski z Cieszkowów , Feliks Frycz z Probołowic, Józef Moszkowski z Czarnocina i Władysław Slaski z Ciuślic. Zabrakło w tym spisie zmarłego na początku XX w. właściela dworu w Miławczycach i Bieglowie Józefa Szylchry Trzebińskiego wybitnego hodowcy koni, jednego z najbliższych współpracowników Zygmunta Wielopolskiego, który zmarł bezpotomnie na początku XX w. 
W okres Polski niepodległej gmina Czarnocin z następującym bagażem ludnościowym i materialnym. Liczyła 27 jednostek terytorialnych na co składało 19 wiosek: -Bieglów, Budziszowskie Góry, Cieszkowy, Ciuślice, Czarnocin, Grabówka, Koryto, Krzyż, Malżyce, Michałowice Miławczyce, Młynek, Opatkowiczki, Podlesie, Probołowice, Soboszów, Swoszowice, Turnawiec i Zawada. Folwarki ziemiańskie istniały w następujących wioskach: Budziszowice, Cieszkowy, Ciuślice, Czarnocin, Michałowice, Miławczyce i Probołowicach. Istniał też przysiółek zwany Bugajem. Gminę zamieszkiwało w tym czasie 3 472 osoby, w tym 1636 mężczyzn i 1836 kobiet. Narodowość polską deklarowało 3433 osoby, narodowość niemiecką podała jedna osoba, żydowska 36 osób, inne narodowości deklarowało dwie osoby. Wyznanie rzymsko-katolickie deklarowało 3426 osób, do wyznania mojżeszowego przyznało się 46 osób.
W gminie znajdowało się 480 budynków mieszkalnych oraz dwa inne budynki. Gmina wchodziła w skład powiatu pińczowskiego i sąsiadowała z następującymi gminami: Kazimierza Wielka, Drożejowice, Złota, Czarkowy, Topola i Chroberz . 
“Księga adresowa obywateli ziemskich RP” wymienia następujących ziemian zamieszkujących gminę Czarnocin: Karol Bukowski, dwór Cieżkowy , poczta Skalbmierz, stacja Miechów; Włodzimierz Dobrzański z Budziszowic poczta Skalmiesz , Feliks i Zygmunt Fryczowie z Probołowic, Władysław Ślaski z Ciuślic, Franciszek Gielniewski ze Stradowa i Józef Moszkowski z Czarnocina. 
Natomiast w/w Ludwik Slaski i Bohdan Thugutt w swoich wspomnieniach z okresu międzywojennego wymieniają następujących właścicieli ziemskich z terenu gminy.
Czarnocin, którego właścicielem był Jan Slaski, Budziszowice, właściciel Włodzimierz Dobrzański, Ciuślice - własność Władysława Slaskiego, Michałowice - własność Jana i Zofii z Ryszkiewiczów Bukowskich, Miławczyce - własność Celiny z Hallerów Morawskiej, Opatkowice - własność Stanisława Żwana, Probołowice - własność braci Fryczów i Turnawiec - własność Ludwika Slaskiego. Nie wiedzieć dlaczego brakło tam charakterystyki majątku Cieszkowy. Natomiast wydana w 1930 roku ”Księga adresowa Polski” wymienia następujących ziemian na terenie gminy Czarnocin: Karol Bukowski z Cieszków-186 ha, Jan Bukowski z Michałowic-178 ha, Włodzimierz Dobrzański z Budziszowic-162 ha, Zygmunt Frycz z Probołowic-219 ha, Józef Moszkowski z Czarnocina-152 ha, Witold Morawski z Miławczyc-250 ha, Kazimierz Nowakowski – Jadwisin - 101 ha, Ludwik Slaski – Turnawiec - 106 ha, Władysław Slaski - Ciuślice 148 ha.